“Hojiitti waamame.”
Sagalee abbaa isaatiin yoo dubbatame illee, jechi sun guyyaa qabbanaa'aa baatii Onkololeessaa bara 2005 keessa Johnathan Duncan akka dallaa xuubii rukute.
Murni Duncan kan ta'e Kansas National Guard’s 161st Field Artillery, Iraaq keessatti tajaajilaaf waamamee ture.
“Yaadni koo jalqabaa, ‘Du'uufan jedha,' kan jedhu ture,” jedhe.
Yeroo waraanni Iraaq lammaffaan Operation Desert Storm itti fufee saffisaan dhumu jedhamee yaadametti, waadaa inni umurii waggaa 17tti baasii kolleejjii kaffaluuf gale sana eeguu qaba ture.
“Namoonni baay'een, ‘Gara Kaanaadaa deemuu dandeessa turte,' jedhan,” jedhe. “Garuu ani waan tokko nan godha jedheen ture, waan sanatti walii galuu dhiisuu koo qofti immoo hin hojjedhu jechuu miti.”
Tajaajila Iraaq keessaa
Waggaa tokkoo fi walakkaa booda, Spc. Duncan konkolaataa Humvee duuba taa'ee qawwee maashinii M240 to'achaa deema ture. Hojiin isaa naannoo Convoy Support Center Scania, kan Baagdaad irraa gara kibbaatti naannoo maayilii 45 fagaatu, sakatta'uun eegumsa gochuu ture.
“Daandii guddicha sarara afur qabu kan MSR (Major Supply Route — Daandii Dhiyeessii Guddaa) jedhamu irra asii fi achi deddeebi'uun, IEDs (improvised explosive devices — boombiiwwan dhuka'oo harkaan hojjetaman) barbaanna turre,” jedhe. “Akkan hin duuneef, ifaa guddaa ibsaa barbaaduu fi dhugaatii humna kennu Monster hamma harki koo argate hunda dhuguun ture.”
Duncan duuti yoomiyyuu sammuu isaa keessaa akka hin baane dubbate, garuu yeroo sanatti akka du'u dhugaa jiru fudhatee ture. “Sana fudhachuun natti hin ulfaanne ture.”
Kun Kansas University keessatti barnoota daldalaa barachuu yookaan Newton keessatti akka ofii isaatiin jedhutti “nama kutaa keessatti qoosu” ta'ee guddachuu irraa baay'ee fagoo ture.
Hidhattoonni rookeettii Katyusha gara Convoy Support Center sanatti dhukaasan. Konkolaattonni Humvee sadii kan Duncan keessa ture deebii kennuuf ariitiin deemanii, riphee-loltummaa “akka kitaaba irratti barreeffameetti” qophaa'e keessa seenan.
Boombiiwwan IED sadii walitti aananii dhuka'an. Sibiilli koopparii baqee gubatu sibiila eegumsaa konkolaataa sanaa “akka dhadhaa” kutee darbe.
Weerarri sun loltoota torba ergama irraa gara manaatti kan deebise yoo ta'u, namni tokko lafee afaanii (mangaagaa), kan biraan immoo miila dhabee ture.
Akkasumas hiriyaa Duncan, Staff Sgt. David Berry, kan Humvee Duncan dura jiru oofaa ture ni ajjeese.
“Erga xumuramee booda maqaa isaanii hunda, waan isaan irra gahe yaadadheen, ‘Maaliif? Kun maaliif ta'uu qabaate? Maaliif as jirra?' jedhe.”
•••
Waggaa ja'a booda, Duncan addunyaa biraa keessa, mana bunaa Lawrence tokko keessa taa'aa jira. Koofiyyaa beezboolii Kansas City Monarchs, shurraaba suufii fi kophee Adidas uffateera.
Mallattoon madaa ijaan mul'atu irratti hin argamu, garuu yeroo taatee sana yaadatu seeqni isaa gammachuun guutame sun ni bada. Gidduutti dhaabbatee, fulee ijaa isaa haxaa'ee, itti fufa.
Inni kun godaannisa; yoomiyyuu achitti hafa,” jedha. “Sun konkolaataa koo ta'uu qaba ture.”
Qabduu taphachiisaa tuquu
Duncan yeroo dirqama waraanaa isaa xumuree gara Kaansas deebi'e, miira kaayyoo jireenyaa yookiin kan hawaasa sana keessaa ta'uu dhabee akka ture dubbate. Waraana sana yoomiyyuu hin deeggarre ture, abdii kutannaanis itti dhufe.
“Namoonni bilisummaa isaanii waanan eegeef na galateeffatu turan,” jedhe. “Ani bilisummaa nama tokkoo illee hin eegne. Waan ani eeggachaa ture, akkan hin duuneef nama mirga koo fi nama bitaa koo jiru qofa ture.”
Iddoo uummataa keessatti rifatuu guddaatu isa mudata ture. Mana dhugaatii keessatti yeroo baay'ee wal loluuf xinnootu isa hafa ture. Shakkii guddaa fi yaaddoon yeroo gara yerootti isa dhiphisu turan. Addunyaa siviilii kan inni amma ofitti fudhachuu hin dandeenye sana waliin wal baruun akka itti ulfaate dubbate.
“Jireenyi kee dhumateera jettee osoo yaadduu, deebitee jireenya kee jalqabuun waan nama dhibu ture,” jedhe.
Duncan dhumarratti yaala sammuu, akkasumas karaa College Veterans Association fi Veterans of Foreign Wars jedhamuun walitti dhufeenya loltoota waraana irraa deebi'anii barbaaddate.
Loltoonni dirree waraanaa irraa deebi'an kaan waan kana ni hubatu turan. Isaanis akkuma isaa waraana, fokkisummaa isaa fi hiika dhabuu isaa akka jibban ibse.
Waliin dhugan, waliin haasa'an, ba'aa isaaniis waliin qooddatan. Halkan loltuu waraana irraa deebi'e kan yaadannoon suukanneessaan waraanaa itti dhufe tokko irraa shugguxii rasaasa qabu kan kaalibarii .45 fudhate sana yaadate.
“Innis, ‘Osoo ati fi CVA hin jiraannee, ani har'a lubbuun hin jiraadhu ture’ naan jedhe. Kun onnee koo tuqe; yeroo sanaa kaasee, ‘Kana gochuun qaba. Kana eenyu kan biraatu godha?’ jedheen yaade.”
Duncan amma dhimmoota loltoota waraana irraa deebi'anii keessatti hirmaachuun yookiin hojiiwwan tajaajilaa hojjechuun loltoota waraana irraa deebi'an biroo gargaaruuf yaala. Warra kaan gargaaruu yoo danda'e, jireenya nan jiraadha jedhee yaadee hin beekne sanaaf gatii gaarii baasuu akka danda'u dubbate.
•••
Har'a Duncan, kan umuriin isaa 27 ta'e, Lawrence Sign Up keessatti hojii gaggeessaa gurgurtaa ta'ee hojjeta. Yuunivarsiitii KU irraa digirii Afaan Ingiliffaatiin eebbifame. Ji'a Adoolessaa keessa Lawrence VFW Post 852 keessatti itti aanaa ajajaa xiqqaa (junior vice commander) ta'ee hojii ni fudhata.
Inni Guyyaa Yaadannoo (Memorial Day) callisaan galma VFW keessatti dabarsa. Namoonni gara haroo deemaniif ykn guyyaa boqonnaa isaanii itti gammadaniif eenyuuniyyuu hin komatu. Tajaajila isaatiif galata kamiyyuu akka hin eegne dubbate. Garuu hawwii tokko kan dabarsuu barbaadu qaba.
“Wanti namoonni itti hin yaanne gatii waraanaa ti,” jedhe. “Loltoota waraana keessa darban kanneen waan hunda caalaa suukanneessaa isin yaaduu dandeessan argan hedduutu jiru. Osoo yeroo muraasa fudhattanii ulfaatina namoonni tajaajilan baatanii fi ammayyuu baachaa jiran irratti yaaddanii, anaaf sun gahaadha. Isaan callisanii baatu. Kabajaanis baatu.”