“ဘၣ်တၢ်ကိးန့ၢ်လၢကလဲၤမၤသုးတၢ်မၤလံ.”
ဖဲ ၂၀၀၅ နံၣ် လါအီးကထိဘၢၣ် မုၢ်နံၤလၢကလံၤစိးခုၣ်ဝဲတနံၤအပူၤ, တၢ်ကတိၤဖျၢၣ်အံၤ မ့ၢ်ဘၣ်တၢ်စံးထီၣ်အီၤလၢ အပၢ်အကလုၢ်ဒၣ်လဲာ်, ဘၣ်တံာ်ဝဲ Johnathan Duncan ဒ်သိးဒီး လၢၢ်အူဒူၣ်တဖျၢၣ်အသိးန့ၣ်လီၤ.
Kansas National Guard အ 161st Field Artillery, လၢအမ့ၢ် Duncan အသုးကျိၤန့ၣ်, ဘၣ်တၢ်ကိးအီၤလၢ ကလဲၤမၤသုးတၢ်မၤဖဲ ကီၢ်အီရးအပူၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ်, “ယတၢ်ဆိကမိၣ်အခီၣ်ထံးကတၢၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, ‘ယကသံလံ’ န့ၣ်လီၤ.”
အဝဲကဘၣ်မၤလၢပှဲၤ အတၢ်အၢၣ်လီၤလၢ အမၤတ့ၢ်ဝဲဖဲ အသးအိၣ် ၁၇ နံၣ် အဆၢကတီၢ် လၢအဃုကျဲဒ်သိးကဟ့ၣ်ဘူးလဲဖိၣ်လံာ်ဖဲ ကၠိဖးဒိၣ် (college) အဂီၢ်, ဖဲအီရးတၢ်ဒုးခံဘျီတဘျီန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ဆိကမိၣ်ပာ်အီၤလၢ အကမ့ၢ် တၢ်မၤပိာ်ထွဲချ့ချ့ဖိတခါလၢ Operation Desert Storm အလီၢ်ခံအဆၢကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ်, “ပှၤအါဂၤစံးဝဲ, ‘နလဲၤဆူ ကီၢ်ခဲနဒါ သ့ဝဲဒၣ်လီၤ.’” “ဘၣ်ဆၣ် ယစံးတ့ၢ်လၢ ယကမၤတၢ်တမံၤမံၤ, ဒီးထဲဒၣ်လၢ ယတတူၢ်လိာ်ဘၣ်အီၤအဃိန့ၣ်, တမ့ၢ်လၢ ယတမၤအီၤဘၣ်န့ၣ်ဘၣ်.”
တၢ်မၤသုးတၢ်မၤဖဲ ကီၢ်အီရးအပူၤ
လၢခံတနံၣ်ဒီးတ၀ာ်အခါ, Spc. Duncan ဒိးသုးသိလ့ၣ် Humvee အလီၢ်ခံဒီး သူ၀ဲ M240 ကျိဖးဒိၣ်တခီၣ်န့ၣ်လီၤ. အ၀ဲအတၢ်မၤန့ၣ် မ့ၢ်၀ဲတၢ်လဲၤခိးကွၢ်တၢ်ဖဲ Convoy Support Center Scania အကပၤ, လၢအယံၤဒီးဝ့ၢ် Baghdad အကလံၤထံး တၢ်လီၢ် ၄၅ မံးလာ်ဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ.
အ၀ဲစံး၀ဲလၢ, “ပလဲၤထီၣ်လဲၤလီၤဖဲ MSR (Major Supply Route - တၢ်ဆှၢတၢ်ဖိတၢ်လံၤကျဲမုၢ်ဖးဒိၣ်) လၢအမ့ၢ်ကျဲမုၢ်လွံၢ်ဘိတဘိအဖီခိၣ် ဒီးပဃုကွၢ် IEDs (မ့ၣ်ပိၢ်လၢပှၤတ့ဘှီထီၣ်အီၤလၢနီၢ်ကစၢ်) တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.” “တၢ်မၤန့ၣ်မ့ၢ်ဒၣ် ပကဘၣ်ထုးဖျါမ့ၣ်အူဒီး အီ Monster (တၢ်အီဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါ) ကိးခွးဒဲးလၢ ယထံၣ်န့ၢ်အီၤ ဒ်သိးယသုတသံတဂ့ၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
Duncan စံး၀ဲလၢ တၢ်သံအဂ့ၢ်န့ၣ် တဟးထီၣ်ကွံာ်လၢအသးပူၤနီတဘျီဘၣ်, ဘၣ်ဆၣ် ဖဲအခါန့ၣ် အ၀ဲတူၢ်လိာ်၀ဲတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီလၢ အ၀ဲကသံန့ၣ်လီၤ. “ယသးမုာ်ဒီးတၢ်န့ၣ်လီၤ.”
တၢ်အိၣ်သးအံၤ လီၤဆီလိာ်အသးဖးယံာ်ဒီး တၢ်ထီၣ်မၤလိမုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်တၢ်မၤလိဖဲ Kansas University မ့တမ့ၢ် တၢ်ဒိၣ်ထီၣ်ဖဲ Newton ဒ်ပှၤတဂၤလၢအပာ်လီၤအသးလၢ “ပှၤမၤနံၤမၤအ့တၢ်လၢတီၤပူၤ” န့ၣ်လီၤ.
ပှၤစုကဝဲၤဖိတဖၣ် ခးလီၤ Katyusha မ့ၣ်ပိၢ်ယူာ်တဖၣ်ဆူ Convoy Support Center န့ၣ်လီၤ. Duncan အသိလ့ၣ် Humvee သၢခိၣ်လၢအလဲၤတၢ်တဖု ဃ့ၢ်လဲၤခီဆၢက့ၤတၢ်ချ့ချ့ ဒီးနုာ်လီၤဘၣ်ဆူ တၢ်အိၣ်ခိးခးတၢ်လၢပှၤရဲၣ်ကျဲၤပာ်အီၤ “ဒ်လၢလံာ်ပူၤအသိး” တခါအပူၤန့ၣ်လီၤ.
IED မ့ၣ်ပိၢ်သၢဖျၢၣ်လၢအဘျးစဲလိာ်အသး ပိၢ်ထီၣ်၀ဲလီၤ. တိၢ်ဘီလၢအပျၢ်လီၤတဖၣ် ဖျိထီၣ်သိလ့ၣ်အတၢ်ဒီသဒၢကျး “ဒ်သိးတၢ်ကူးတဲာ်ထီးပၢ်အသိး” န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဒုးတၢ်ယၤအံၤ မၤဘၣ်ဒိသုးဖိနွံဂၤဒီး ဘၣ်တၢ်ဆှၢက့ၤအ၀ဲသ့ၣ်ဆူဟံၣ်လၢ အတၢ်ဖံးတၢ်မၤအတၢ်ဆၢကတီၢ်အပူၤ, ပှၤတဂၤအခၣ်ဆှဲးလီၤမၢ်ကွံာ်၀ဲ ဒီးအဂၤတဂၤန့ၣ် အခီၣ်လီၤမၢ်ကွံာ်တခီန့ၣ်လီၤ.
ဒီးတၢ်အံၤမၤသံကွံာ် Duncan အသကိး, Staff Sgt. David Berry, လၢအမ့ၢ်ပှၤနီသိလ့ၣ် Humvee တခိၣ်လၢ Duncan အမဲာ်ညါန့ၣ်လီၤ.
“ဖဲတၢ်ကဲထီၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ ယကိးထီၣ်က့ၤအဝဲသ့ၣ်အမံၤကိးဂၤဒဲး, တၢ်မနုၤကဲထီၣ်အသးဒီးအဝဲသ့ၣ်လဲၣ် ဒီးယစံးဒၣ်လၢ, ‘ဘၣ်မနုၤလဲၣ်. ဘၣ်မနုၤအဃိတၢ်အံၤဘၣ်ကဲထီၣ်လဲၣ်. ဘၣ်မနုၤအဃိပအိၣ်ဖဲအံၤလဲၣ်’ န့ၣ်လီၤ.”
•••
လၢခံဃုနံၣ်အခါ, Duncan ဆ့ၣ်နီၤဝဲဖဲ Lawrence ခီဖံကျးတဖျၢၣ်အပူၤ လၢအလီၤဆီလိာ်အသးဒ်ဟီၣ်ခိၣ်အဂၤတဘ့ၣ်အသိးန့ၣ်လီၤ. အဝဲဖျီၣ်ဝဲ ခဲစၢးစံထံၣ် Monarchs ဘ့းစ်ဘီအခိၣ်သလုး, သိဆူၣ်ဆ့ကူလၢအလုၢ်တဘ့ၣ် ဒီး Adidas ခီၣ်ဖံးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဘၣ်ဒိအလီၢ်လၢ ပှၤထံၣ်အီၤသ့တအိၣ်လၢအလိၤဘၣ်, ဘၣ်ဆၣ် ဖဲအဝဲသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤတၢ်ကဲထီၣ်အသးအံၤအခါ အဝဲအတၢ်နံၤကမှံလၢအမုာ်န့ၣ် လီၤမၢ်ကွံာ်ဝဲလီၤ. အဝဲအိၣ်ကတီၢ်ဝဲ, ထွါကွံာ်အမဲာ်စ့ၢ် ဒီးကတိၤကဒီးတၢ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲလၢ, “တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲတၢ်ပူၤလီၢ်အမဲာ်တခါ; အဝဲကအိၣ်ဖဲန့ၣ်ထီဘိလီၤ.” “တၢ်န့ၣ်ကြၢးမ့ၢ်ယသိလ့ၣ်လီၤ.”
တၢ်စံၢ်လီၤ Play (တၢ်မၤဟူးဂဲၤထီၣ်က့ၤ)
Duncan စံးဝဲဒၣ် ဖဲအဝဲဟဲက့ၤတုၤလၢ ခဲစၢး (Kansas) အဆၢကတီၢ် လၢအတၢ်ဖံးတၢ်မၤမူဒါဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ်, အဝဲတူၢ်ဘၣ်ဝဲလၢ တၢ်အိၣ်မူအတၢ်ပညိၣ်တအိၣ်လၢၤဘၣ် မ့ၢ်တမ့ၢ် တူၢ်ဘၣ်ဝဲလၢ အတဘၣ်လီၢ်ဘၣ်စးလၢ တၢ်လီၢ်တခါဂ့ၤတခါဂ့ၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲတတူၢ်လိာ် တၢ်ဒုးတၢ်ယၤအံၤနီတဘျီဘၣ် ဒီး တၢ်သးဟးဂီၤလီၤတဲာ်တဖၣ် ဟဲနုာ်လီၤလၢအသးပူၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ်, “ပှၤဂၤတဖၣ် စံးဘျုးစံးဖှိၣ်ယၤ လၢယဒီသဒၢအဝဲသ့ၣ် အတၢ်သဘျ့အဃိန့ၣ်လီၤ. ယတဒီသဒၢ ပှၤနီတဂၤ အတၢ်သဘျ့ဘၣ်. တၢ်ထဲတမံၤဧိၤလၢ ယကွၢ်ထွဲပလီၢ်အီၤန့ၣ် မ့ၢ်ဒၣ် ပှၤလၢအအိၣ်လၢယစုထွဲတခီ ဒီး ပှၤလၢအအိၣ်လၢယစုစ့ၣ်တခီ ဒ်သိးယသုတသံတဂ့ၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”
အဝဲဘၣ်သဂၢၢ်ဒီး တၢ်ပျံၤတၢ်ဖုးသတူၢ်ကလာ် ဖဲပှၤဂီၢ်မူၢ်အကျါန့ၣ်လီၤ. ဖဲသံးကျးတဖၣ်အပူၤန့ၣ် အဝဲဘူးကလီၤဘၣ်လၢ တၢ်အ့ၣ်လိာ်ဆိးက့လိာ်သးအပူၤ ခဲအံၤခဲအံၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်သးဒ့ဒီပှၤဂၤအါတလၢ ဒီး တၢ်သူၣ်ကိၢ်သးဂီၤတဖၣ် မၤနးမၤဖှီၣ်အီၤထီဘိန့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဝဲဒၣ် အဝဲကဲထီၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲလၢ ကဘၣ်လဲလိာ်မၤဘၣ်လီၢ်ဘၣ်စးအသးဒီး ပှၤထံဖိကီၢ်ဖိအဟီၣ်ခိၣ်ချၢ လၢအဝဲနၢ်ပၢၢ်ဒီးဘျးစဲလိာ်သး တသ့လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ်, “ဖဲနဆိကမိၣ်လၢ နတၢ်အိၣ်မူကတၢၢ်ကွံာ်ဝံၤအလီၢ်ခံ ဖဲနဘၣ်စးထီၣ်မၤသဂဲၤက့ၤ နတၢ်အိၣ်မူကဒီးတဘျီအခါန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအလီၤဆီတမံၤန့ၣ်လီၤ.”
လၢခံကတၢၢ်န့ၣ် Duncan ဃုထံၣ်န့ၢ် သးတၢ်ဆါ တၢ်ကူစါယါဘျါ ဒီး ဃုထံၣ်န့ၢ်တၢ်ရ့လိာ်မုာ်လိာ်ဒီး ပှၤသုးဖိလီၢ်လံၤတဖၣ် ခီဖျိလၢ College Veterans Association ဒီး Veterans of Foreign Wars အပူၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲတဲနၢ်ပၢၢ်ဝဲလၢ ပှၤသုးဖိလီၢ်လံၤလၢ အလဲၤခီဖျိတၢ်ဒုး အဂၤတဖၣ်န့ၣ် နၢ်ပၢၢ်ဝဲတၢ်အံၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်သးဟ့ တၢ်ဒုးတၢ်ယၤ ဒ်အဝဲသးဟ့ဝဲအသိး, သးဟ့ဝဲ တၢ်ဒုးအတၢ်လီၤသးဘၣ်အၢ ဒီး အတၢ်အခီပညီတအိၣ်ဘၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲသ့ၣ် အိသံးသကိး, တဲတၢ်သကိး ဒီး နီၤဟ့ၣ်လိာ်သး အတၢ်ဝံတၢ်ယိးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤ မုၢ်နၤတနၤ ဖဲအဝဲဟံးထီၣ်ကွံာ် .45 caliber ကျိဖိတခိၣ် လၢကျိချံအိၣ်လၢအပူၤ လၢပှၤသုးဖိလီၢ်လံၤအဂၤတဂၤ လၢအတူၢ်ဘၣ် တၢ်သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤ တၢ်ဒုးပျီပူၤသတူၢ်ကလာ် အစုပူၤန့ၣ်လီၤ.
“အဝဲတဲဘၣ်ယၤလၢ, ‘မ့ၢ်တမ့ၢ်လၢ နၤဒီး CVA အဃိဘၣ်န့ၣ် မုၢ်မဆါတနံၤအံၤ ယတအိၣ်မူလၢၤဘၣ်.’ တၢ်ကတိၤအံၤ နုာ်လီၤဘၣ်ယသးဒိၣ်မး, ဒီး စးထီၣ်ဖဲန့ၣ်ယဆိကမိၣ်လၢ, ‘ယလိၣ်ဘၣ်မၤတၢ်အံၤလီၤ. မ့ၢ်တမ့ၢ်ယၤဘၣ်န့ၣ် မတဂၤကမၤတၢ်အံၤလဲၣ်.’”
ခဲအံၤ Duncan ဂုာ်ကျဲးစၢး မၤစၢၤပှၤသုးဖိလီၢ်လံၤ အဂၤတဖၣ် ခီဖျိလၢ တၢ်နုာ်လီၤပာ်ဖှိၣ်မၤသကိးလၢ ပှၤသုးဖိလီၢ်လံၤ အတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤတဖၣ်အပူၤ မ့ၢ်တမ့ၢ် ခီဖျိလၢ တၢ်မၤစၢၤပှၤဂၤ အတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤတဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဝဲဒၣ် အဝဲမ့ၢ်မၤစၢၤ ပှၤဂၤသ့န့ၣ်, အဝဲမၤလၢပှဲၤ တၢ်အိၣ်မူလၢအဂ့ၤတခါ လၢအဝဲတဆိကမိၣ်တ့ၢ်လၢ အကဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲနီတဘျီဘၣ်န့ၣ် သ့ဝဲလီၤ.
•••
မုၢ်မဆါတနံၤအံၤ Duncan, လၢအသးအိၣ် ၂၇ နံၣ်န့ၣ်, မၤတၢ်ဒ် ပှၤပၢဆှၢတၢ်ဆါ (sales manager) တဂၤ ဖဲ Lawrence Sign Up အပူၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲဖျိထီၣ်တၢ်မၤလိဖဲ KU ဒီး ဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲ အဲကလံးကျိာ် အလံာ်မၤန့ၢ်ခိၣ်ဖးန့ၣ်လီၤ. ဖဲလါယူၤလံအပူၤန့ၣ် အဝဲကနုာ်လီၤဟံးန့ၢ်မူဒါဒ် သုးခိၣ်သ့ၣ်ဖီဒိၣ်သီ (junior vice commander) တဂၤအသိး ဖဲ Lawrence VFW Post 852 အပူၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲကလဲၤတၢ်ဆၢကတီၢ်လၢ Memorial Day မုၢ်နံၤအံၤ ပှဲၤဒီးတၢ်ဘှ့ၣ်တၢ်ဘှီၣ်ဖဲ VFW တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဒၢးအပူၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအလဲၤလိာ်ကွဲထံနံၤ မ့တမ့ၢ် ပှၤလၢအမၤမုာ်အသးလၢ အတၢ်အိၣ်ဘှံးမုၢ်နံၤတဖၣ်န့ၣ် အဝဲတသးကါအဝဲသ့ၣ်ဘၣ်. အဝဲစံးဝဲလၢ လၢအတၢ်မၤစၢၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤအဂီၢ် အဝဲတမုၢ်လၢ်ဝဲ ပှၤတၢ်စံးဘျုးစံးဖှိၣ်နီတမံၤဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ် အဝဲအိၣ်ဒီး တၢ်ဆိမိၣ်မုၢ်လၢ်တမံၤ လၢအဝဲအဲၣ်ဒိးဟ့ၣ်ခီဟ့ၣ်နီၤဝဲန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢပှၤဂီၢ်မုၢ်တဆိကမိၣ်ဘၣ်ဝဲန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဒုးတၢ်ယၤအပှ့ၤလီၤ,” အဝဲစံးဝဲလီၤ. “ပှၤသုးလီၢ်လံၤလၢ အလဲၤခီဖျိဘၣ်တၢ်ဒုးတၢ်ယၤ ခဲလၢာ်အံၤ ထံၣ်ဘၣ်တ့ၢ်တၢ်လီၤပျံၤလီၤဖုး အဒိၣ်ကတၢၢ်လၢ နဆိကမိၣ်အီၤသ့တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. နမ့ၢ်ဟံးန့ၢ်တၢ်ဆၢကတီၢ် တစိၢ်တလီၢ် ဒီးဆိကမိၣ်ကွၢ် ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဝံတၢ်ယိးလၢ ပှၤလၢအမၤတ့ၢ်သုးတၢ်မၤတဖၣ် ဘၣ်ယိးဝဲ ဒီးဆဲးယိးဝဲဒံးတဖၣ်န့ၣ် တၢ်န့ၣ်ကလၢပှဲၤလၢယဂီၢ်လံ. အဝဲသ့ၣ် ယိးဝဲတၢ်အံၤ ဘှ့ၣ်ဘှ့ၣ်ဖိလီၤ. ဒီးအဝဲသ့ၣ် ယိးဝဲတၢ်အံၤ ပှဲၤဒီးသူးပတဲာ်လီၤ.”