Ebla 8, filattoonni Magaalaa Kaansas gibira gurgurtaa nageenya uummataa baasii doolaara miiliyoona $484 ta'uun waggaa 20'f akka dheeressan gaafatamu. Durumaan, gibirri kun tajaajiloota barbaachisoo kan akka keessummeessitoota bilbila 911 fi ogeeyyii deebii hatattamaa kennaniif baasii uwwisaa ture. Haa ta'u malee, amma yoo xiqqaate doolaarri miiliyoona $250 ijaarsa mana hidhaa magaalaatiif kan oolu yoo ta'u, hojjettoota qaxaruu fi gamoo sana suphuuf ammoo dabalataan doolaarri miiliyoona $375 ni barbaachisa. Kunis maallaqa kaffaltoota gibiraa doolaara biiliyoona walakkaa ol mana hidhaa fedhii nageenya uummataa keenya hin deebisne irratti baasuudha.
Ani yeroo hunda ollaakoo Magaalaa Kaansas maratti argaman irraa waa'ee yaaddoo nageenya uummataa irratti qaban nan dhaga'a. Seenaawwan waa'ee ajjeechaa namaa, hannaa konkolaataa humnaan raawwatamuu, hannaa manneenii walitti fufiinsaan raawwatamuu fi jeequmsa meeshaa waraanaa addaan hin cinnee baramoodha. Garuu mana hidhaa magaalaa rakkoolee kanneen hin furu; sababiin isaas yakkoonni akka ajjeechaa, hannaa konkolaataa guddaa, hannaa yookaan miidhaa qabeenyaa doolaara 750 ol ta'ee yakkoota naannoo (state) kan sadarkaa godinaatti (county) ilaalamaniidha. Kaffaltoonni gibiraa ammumayyuu baasii ijaarsa mana hidhaa Jackson County haaraaf doolaara miiliyoona 301 baasaa jiru.
Akka miseensa mana marii magaalaa Aanaa 6ffaa tokkotti, barbaachisummaa magaalaan kun mana hidhaa haaraaf qabdu caalaatti dhiyeenyaan qorachuuf Koree To'annaa Jala Oolchuu fi Haaromsaa Magaalaa (Municipal Detention and Rehabilitation Committee) keessatti tajaajileera. Namoonni sirna mana hidhaa magaalaa keenyaa seenan irra jireessi yakkoota xixiqqoof — iddoo uummataatti fincaa'uu, alatti rafuu, hayyama malee lafa namaa seenuu yookaan hannaa xixiqqoof — kan qabaman yoo ta'u, yeroo baay'ee mana jireenyaa kan hin qabne yookaan dhukkuba sammuu yaala hin arganne kan qabaniidha. Baay'een isaanii sababa sammuun isaanii murtii dura dhaabbachuuf ga'aa hin taaneef yookaan maallaqa wabii (bail) kaffaluu waan hin dandeenyeef qofa mana hidhaa keessa turu.
Abbaan Murtii Mana Murtii Magaalaa Martina Peterson dhiyeenya kana KSHBtti akkas jedhanii ibsaniiru, “Ani isaan gadhiisisuu nan barbaada, garuu ammallee sagalee waan dhaga'aniif gadhiifamuuf tasgabbaa'oo miti.”
“Namoota kanneen keessaa tokko tokko yeroo sirna mana murtii magaalaa keessa darbaa jiranitti, giddugala to'annaa jala oolchuu keessa ta'uu mannaa hospitaala fayyaa sammuu keessa ta'uu qabu,” jedhan miseensa mana marii Crispin Rea, kan biraa kan gibira mana hidhaa deeggaran, Martin City Telegraphtti.
Mana hidhaa magaalaa haaraan rakkoolee kanneen hin furu — bakka tokkotti isaan walitti qaba qofa. Namoonni mana hin qabne akkuma mana dhabanitti hafu, fedhiin fayyaa sammuus osoo hin guutamin hafa. Gabaabumatti: Mana hidhaa magaalaa haaraan furmaata yeroo gabaabaa gatii guddaa baasisu kan biraa ta'ee, namoota miidhaaf saaxilamoo ta'an mana hidhaatti galchuu fi baasuu itti fufsiisa.
Magaalaa Kaansas namoota yakki isaanii inni guddaan deeggarsa fayyaa sammuu ogeessaa barbaaduu ta'e mana hidhaatti galchuu hojii godhachuu hin qabdu. Karaan kun baasii guddaa kan gaafatuu fi namooma kan hin qabneedha; yakka dhaabuu fi bu'aa nageenya uummataa keenyaa fooyyessuufis homaa hin gargaaru.
Giddugala haaromsaa fi to'annaa jala oolchuu sana keessaa gamni “haaromsaa” jedhu maaltu irra ga'e?
Bara 2019 keessa, gorsitoonni namoota mana hidhaa seenaniifi keessaa ba'an deeggaruuf, bu'aa fooyyessuufi irra deebi'anii yakka dalaguun hidhamuu hir'isuuf wiirtuun deeggarsa hawaasaa (community resource center) akka hundaa'u yaada dhiyeessanii turan. Haa ta'u malee, waliigaltee doolaara miliyoona $2.3 magaalaan lafa koonyaa (county) irraa ittiin bitattu keessatti, hidhamtoota iddoo sana irratti gadhiisuun waan dhorkameef, wiirtichi mana hidhaa wajjin akka hin ijaaramne guutummaatti dhorka. Dabalataanis, gibirri kun wiirtuu CRC kanaaf ykn waan kana fakkaatuuf maallaqa ramadame hin qabu.
Irra deebi'anii yakka dalaguun hidhamuu fi nageenya uummataaf furmaata dhugaa
Onkoloolessa 2024 irraa eegalee, bu'aa hidhamtoota keenyaa fooyyessuuf, irra deebi'anii yakka dalaguun hidhamuu hir'isuufi nageenya uummataa fooyyessuuf yaada dhiyaate kan wiirtuu deeggarsa hawaasaa irratti miiltoowwan koo fi mana murtii magaalaa waliin hojjechaa tureera.
Wiirtuun CRC kun Pirojektii Fayyaa Sammuu Yakkaa (Criminal Mental Health Project) kan Koonyaa Miami-Dade, Florida, kan irra deebi'anii yakka dalaguun hidhamuu 76% irraa gara 20%tti hir'ise irratti kan hundaa'u ta'a. Dhaabbanni kun qabeenyaafi tajaajila mana murtiif barbaachisan bakka tokkotti kan walitti qabu yoo ta'u, wiirtuu yaala araadaa (detox center), mana jireenyaa yeroo ce'umsaafi namoonni mana jireenyaa, inshuraansii fayyaa, yaala fayyaa sammuufi hojii akka argatan kan gargaaran qajeelchitoota kunuunsaa of keessaa qaba. Furmaanni akkanaa hirkattummaa nuti mana hidhaa irratti qabnu ni hir'isa, kanaanis baasii mana hidhaa keenyaa ni salphisa; garuu gibirri mana hidhaa kun CRC-f maallaqa hin ramadu.
Yeroo ammaa kana gibira gurgurtaa yaadni irratti dhiyaate kanaan tajaajila haaromsaa (rehabilitation) keessatti hammachiisuuf ykn maallaqa itti ramaduuf karoorri hin jiru. Haaromsi hin jiru taanaan, hidhamtoonni keenya jalqabumaayyuu maaliif mana hidhaa akka galan osoo furmaata hin argatin, mana murtiifi sirna mana hidhaa keenya keessa naanna'uun isaanii itti fufa; kunis kaffaltoota gibiraa waggaatti doolaara miliyoonaan lakkaa'amu baasii taasisa.
Filannoowwan mana hidhaa bakka bu'an bu'aa ni fooyyessu, barbaachisummaa mana hidhaas ni hir'isu; kunis nageenya uummataa dabalaa maallaqa kaffaltoota gibiraa ni qusata.
Qabeenyiifi deeggarsi hawaasaa nageenya uummataa dabalaa maallaqaafi lubbuu namaa akka baraaru ni beekna — haa ta'u malee, waggaa waggaan, Magaalaa Kaansas mana jireenyaa, fayyaa uummataafi gargaarsa namoota mana dhabeeyyii caalaa hojii seera kabachiisuutiif (enforcement) maallaqa wal-madaalaa hin taane ramaddi. Doolaara $1 fayyaa uummataaf baasnu hundaaf, seera kabachiisuuf doolaara $12 baasna; doolaara $1 mana jireenyaaf baasnu hundaaf, seera kabachiisuuf doolaara $12 baasna; doolaara $1 gargaarsa namoota mana dhabeeyyiif baasnu hundaaf, seera kabachiisuuf doolaara $74 baasna. Waggaa waggaan, akkuma baasiin seera kabachiisuu dabalaa deemuun, yakkis akkasuma dabala.
Hooggantoonni Magaalaa Kaansas hawaasa keenya yakkaan caalaatti miidhaman gargaaruu dadhabaniiru; sababiin isaas waan namoota keenyaaf bu'aa fooyya'aa fiduuf barbaachisaa ta'e hojjechuu mannaa, waan siyaasaaf nuuf mijatu gochuu waan filanneef. Qabeenyawwan bu'uuraa kan akka mana jireenyaa gatii madaalawaa, kunuunsa fayyaa sammuu fi manneen barnootaatiif baajata gahaa osoo hin ramadin hafnee, bakka isaa seera kabachiisuudhaaf dursa kennineerra. Manni hidhaa haaraan filannoo isa dhumaa ta'uu qaba ture, garuu gibirri kun dursa mana hidhaatiif maallaqa ramada; kunis furmaatawwan haaromsaa barbaachisoo nageenya uummataa fooyyessuudhaan beekaman duubatti dhiisuudhaan, jiraattota keenya irratti ba'aa gibiraa ulfaataa fi hin barbaachisne uuma.
Ebla 8, natti makamaatii gibira mana hidhaa irratti lakki jedhaa sagalee kennaa, akkasumas manneen barnootaa keenyaaf maallaqa ramaduufii fi ijoollee keenya irratti invest gochuuf boondii mana barnootaa irratti eeyyee jedhaa sagalee kennaa.
Johnathan Duncan Aanaa 6ffaa Mana Marii Magaalaa Kaansas bakka bu'a.