Waggoota 30 keessatti yeroo jalqabaaf, Mana Marii Magaalaa Kaansas bakka bu'iinsa Laatinoo qaba.
Haa ta'u malee, bakka bu'iinsi hawaasa lakkoofsaan xiqqaatu sun barbaachisaa ta'us, miseensonni mana marii haaraan lamaan garaagarummaa sana gara Mana Mariitti fidan kun, wanti hunda caalaa barbaachisaan waan isaan itti aansee hojjetanii fi muuxannoo akka Laatinoota Magaalaa Kaansas keessa jiraataniitti qaban magaalaa kana geggeessuuf akkamitti akka itti fayyadaman ta'uu dubbatu.
Johnathan Duncan, miseensi mana marii aanaa ja'affaa haaraa filatame, miseensonni mana marii hawaasa bira dhaabbachuu fi waliin bulchuun dirqama isaanii akka ta'e jedheera.
Crispin Rea, dhalataa Magaalaa Kaansas fi miseensi mana marii aanaa afraffaa filatame, akka saba lakkoofsaan xiqqaatti muuxannoo jireenyaa qabaachuun gahee haaraa kanaaf qophaa'uuf murteessaa dha jedheera.
Tooftaaleen isaanii garaagarummaa qabaachuu danda'us, Rea fi Duncan lamaanuu hawaasa keessatti hojjechuun jijjiirama sana akka dhufu dhiibbaa gochuudhaan magaalaa fooyya'aa fi nageenya qabu ijaaruuf abdii walfakkaataa qabu.
‘Bakka ani irraa dhufe of yaadachiisuuf cimee nan hojjedha’
Rea akka jedhetti, Magaalaa Kaansas gama Bahaa (East Side) keessatti ollaa galii gadaanaa qabu keessatti yeroo guddatu, ollaan isaa investimentii akka hin argatin, akkasumas yakki fi sochiin gareewwan badii (gang) baay'ee ol'aanaa akka ture argeera.
Hojiin haati isaa Local Investment Commission keessatti hawaasa keessatti hojjechaa turte dhiibbaa gaarii akka irratti uume dubbate; kunis hawaasa isaa caalaatti deeggaruuf tajaajila uummataa akka hojii dhaabbataatti akka filatu isa kakaase.
Muuxannoowwan dhuunfaa Magaalaa Kaansas keessatti ollaa qabeenya gahaa hin qabne keessatti guddachuu fi ogummaadhaan hawaasa keessatti hojjechuun ilaalcha gatii guddaa qabu isaaf kenneera.
“Walitti dhufeenyi ani hawaasaa wajjin qabu, namoota bakka isaan jiranitti argadhee dubbisuuf fi warra yeroo hunda Waajjira Bulchiinsa Magaalaa keessatti bakka bu'iinsa hin arganne biratti bulchiinsa magaalaatiif amanamummaa tokko tokko fiduuf na dandeessisa jedheen yaada,” jedhe Rea.
Duncan, akkuma Rea, hawaasa keessatti hirmaachuun hammam barbaachisaa akka ta'e ibseera.
Duncan jiraattota naannoo wajjin bulchiinsa waliinii irratti hojjechuun hammam murteessaa akka ta'e kan amanu ta'uu isaa dabalee ibseera.
Duncan ibsa ejjennoo weebsaayitii isaa irratti hidhame keessatti, waa'ee eenyummaa isaa fi seenaa akka nama Gurraacha, Ameerikaanaa-Meeksikaanaa fi adiitti guddachuu isaa, akkasumas eenyummaawwan sana hunda fudhachuuf hojjechuu isaa odeeffannoo dabalataa bal'inaan kaa'eera. Mul'anni inni Magaalaa Kaansasiif qabu eenyummaa jireenya isaa keessatti jiraate irratti kan hundaa'e ta'uu dubbate.
Bakka bu'oota bifaan adda ta'an aangootti qabaachuun qofti amma gahaa miti; miseensonni hawaasaa dhimmootni isaanii furmaata argachaa jiraachuu beekuu barbaadu, jedhe.
“Hawaasota sanaaf dhaabbachuun keenya barbaachisaadha – bakka bu'iinsi bilisummaa miti,” jedhe Duncan.
Walitti dhufeenya hawaasaa wajjin
Hawaasa isaanii keessatti hariiroo dhiyoo ijaaruun Rea fi Duncan lamaaniifuu dhimma dursa guddaan kennamuudha; isaan lamaanuu jireenya hojii ogummaa fi duula filannoo isaanii dhaabbilee hawaasaa garaagaraa keessatti kana hojjechuun dabarsan.
Mana Marii Magaalaatiif dorgomuun dura, Rea duraan Mattie Rhodes keessa hojjeteera; akka weebsaayitii isaaniitti, Mattie Rhodes dhaabbata bu'aa hin barbaadne kan Magaalaa Kaansas keessatti hundaa'ee fi kaayyoon isaa tarsiimoowwan hawaasaa adda addaa fayyadamuun namoota hunda caalaa miidhamoo ta'an gargaaruun magaalaa cimaa ijaaruu dha.
Rea tole-oomaa ta'ee boordii daayirektarootaa isaanii keessa taa'eera. Hojiin isaa hawaasa hirmaachisuun poolisiif yaada akka kennan gochuu, fi maatiin dhimmoota garaagaraa irratti gargaarsa argachuuf qabeenya barbaachisu akka argatan gargaaruu ture.
John Fierro, pirezidaantii fi hojii gaggeessaa olaanaan (CEO) Mattie Rhodes, Rea yeroo Mattie Rhodes waliin turetti baay'ina ajjeechaa dargaggoota Hispaanikii irratti raawwatamu dabaleef deebii kennuuf Latino Advocacy Task Force hundeessuu keessatti gargaareera jedhe; gaheen kunis Rea Mana Marii Magaalaa keessatti tajaajiluuf akka qophaa'u gargaareera jedhee amana.
“Inni jireenya hojii ogummaa isaa guutuu keessatti geggeessaa namoota hundaa ta'uu isaa agarsiiseera. Dhaloota Hispaanikii isaatiin baay'ee boona, garuu namoota dhuunfaa hundaaf, akkasumas hawaasa hundaaf jijjiirama fiduuf hojjeta,” jedhe Fierro.
Dameen Sunrise movement KC, dhaabbata bu'aa hin barbaadne biyyaalessaa kan dhimmoota qilleensaa dursa akka argatan gochuuf hojjetu, yeroo duula filannoo isaa Duncan deeggareera.
Laela Zaidi, geggeessituun tole-oomaa kan duula filannoo Duncan keessatti hojii filannoo hojjette, sochiin naannoo kanaa magaalaadhaaf waliigaltee haaraa magariisaa (green new deal) akka barbaadu, akkasumas magaalaan hawaasota Gurraacha, Laatiinoo, hojjettootaa fi bakkeewwan seenaa keessatti imaammata baasuu irratti duubatti dhiifaman irratti invast akka gootu barbaada jette.
Isheedhaaf, namoonni seenaa wal fakkaatu qaban yookaan qabsoo walitti dhihaatu keessa darban aangoo irratti argamuun isaanii barbaachisaadha; sababni isaas kun ilaalcha addunyaa fi duudhaalee isaanii irratti dhiibbaa waan uumuufi.
“Anaaf, bakka bu'iinsi kun nama bifa koo fakkaatu qofa osoo hin taane, nama akkamitti akka karoorsan fi murtee akka dabarsan beeku ta'uu qaba; sababni isaas achi keessa aangoo guddaatu jira,” jette Zaidi.
Isheen Duncan nama yeroo hunda hawaasaaf dursa kennuu fi dhaggeeffatu ta'uu isaa amanti jette Zaid, yeroo isaa waliin hojjettetti kunuunfamuu ishee akka itti dhagahame, kunis isheedhaaf calaqqee seenaa isaa akka ture eeruun.
‘Dargaggoota keenyaaf abdii kenna’
Hawaasota bakka bu'iinsa gahaa hin qabneef sagalee ta'uun dhimma dursa kennamuuf kan aanga'oonni filataman lamaanuu waliin qooddatan ta'us, isa qofa miti.
Fakkeenya gaarii ta'uuf hojjechuun, keessattuu dargaggoota biratti, qaama murteessaa eenyummaa uummataa isaanii ti.
Rea akka jedhetti, barnoonnii fi dargaggoota waliin walitti dhufeenya qabaachuun imala isaa gara Mana Marii Magaalaatti taasise keessatti qooda barbaachisaadha.
Yeroo Mattie Rhodes waliin turetti, barattoota Hispaanikii mana barumsaa Northeast High School waliin hojjechuun, Kansas City Public School Board keessatti Itti Aanaa Pireezidaantii ta'ees tajaajileera.
“Yeroo hojii koo irra caalaa bakkeewwan ogummaa sana keessatti lammii Ameerikaa dhalootaan Meksikoo ta'e qofa ta'een dabarse; kanaaf yeroo sadarkaa sana irra jirtanitti namoota akka fakkeenyaatti isin ilaalaniif fakkeenya gaarii ta'uun hammam barbaachisaa akka ta'e nan beeka,” jedhe Rea.
Edgar Palacios kan Latinx Education Collaborative, dhaabbata dhimmoota barnootaa irratti xiyyeeffachuun hawaasa Laatinoo ijaaruu irratti hojjetu keessa jirus, yeroon kun hawaasa Laatinoo Magaalaa Kaansas keessa jiraniif yeroo gammachiisaa ta'uu isaa ibseera.
Palacios akka jedhetti Rea nama baay'ee gad fageenyaan yaaduu fi bakka bu'aa hawaasichaati. Inni nama dhimmoota magaalaa keessatti baay'ee argamuu fi dhiyeenyaan hordofudha.
Rea sirna mana barumsaa kanaaf yaaduu isaa fi waa'ee isaa beekuu isaatti inni baay'ee gammada.
“Inni... siyaasaa fi imaammata ni hubata, kanaaf amma nama sirna barnootaa fi onnee hawaasa keenyaa lamaanuu hubatu Mana Marii Magaalaa keessatti qabaachuun baay'ee gaariidha,” jedhe Palacios.
Dargaggoota dhaggeeffachuun bu'aa qaba, jedhe Duncan yeroo muuxannoo dhaloota dargaggootaa waliin hojjechuu isaa qoodu.
“Akka natti fakkaatutti, dhaabbilee dargaggootaa kanneen akka Sunrise fi Vote16 waliin gurmaa'uu fi waliin hojjechuun, yaaddoo isaanii dhaggeeffachuu fi isaan hirmaachisuun — utuma sagalee kennuu hin dandeenye illee — qaama mootummaa kanaa akka ta'anitti akka isaanitti dhagahamu gochuun ni danda'ama.” jedhe Duncan.
Dhiibbaa gaarii uumuu
Miseensonni mana marii lamaanuu fi deeggartoonni isaanii filannoon isaanii Magaalaa Kaansas fi naannawa ishee qofa irratti osoo hin taane, dhiibbaa bal'aa akka qabaatu amanu.
Hoogganaan Olaanaa Sagantaa El Centro kan taate Erica Andrade, Rea filannoo isaa mo'achuu isaa arguu isheetti baay'ee gammadde. Dhaabbanni ishee bu'aa hin buufanne Godina Wyandotte kan haguugu ta'us, achittis dhiibbaan ni uumama jettee amanti.
Andrade akka abdatutti, “filannoon gara Mana Marii Magaalaatti taasifame kun, qaawwa bakka bu'ummaa waggaa 30 ture cabsuun, namoonni biroon dhimma hawaasummaa fi bulchiinsaa irratti caalaatti akka hirmaatan ni kakaasa. Kunis namoota isin filattan keessa humna akka jiru mirkaneessa, akkasumas Laatiinoonni biroon aangoo filannootiin argamuuf akka dorgoman ni kakaasa jedheen abdadha,” jette.
Walfakkeenyi biraa miseensonni mana marii lamaanuu qooddatan abdii isaan yeroo magaalaa kanaaf hojjetanii booda qabanidha.
Rea yeroo Mana Marii keessa turutti, ilaalcha uummanni mootummaa irratti qabu keessatti abdii fi amantii bade ture muraasa deebisuuf akka abdatu dubbate.
“Yeroo ani Mana Marii keessa ture gara duubaatti deebi'ee mil'adhee, ajjeechaa yookiin yakka humnaan raawwatamu hir'isuu fi ollaawwan Magaalaa Kaansas nageenya qabeessa taasisuu irratti bu'aa safaramuu danda'u arguun barbaada — akka nama naamusaa fi amanamummaan hojjeteetti, kan hawaasa Hispanic qofaaf osoo hin taane magaalaa guutuuf fakkeenya ta'etti,” jedhe Rea.
Haaluma walfakkaatuun, Duncan galma isaa kan hiyyeeyyiin fi hawaasni hojjetaan mootummaa isaanii keessatti akka argamanii fi dhagahaman mirkaneessuu qoodeera.
“Injifachuun galma duula filannoo kanaa ture, garuu yoomiyyuu galma jalqabaa hin turre,” jedhe Duncan.
“Galmi yeroo dheeraa duula filannoo kanaa, akka kutaa sochii guddaa humna hiyyeeyyii fi gita hojjettootaa ijaaruutti, aanaa koo keessatti gita hojjettootaa hirmaachisuu fi qindeessuudha.”